Bạn đã bao giờ tự hỏi vì sao cùng một quốc gia lại có thể có nhiều tên gọi hoàn toàn khác nhau chưa? Người Việt gọi là Nhật Bản, người nói tiếng Anh gọi là Japan, trong khi người Nhật viết 日本 và đọc là Nihon hoặc Nippon.

Những tên gọi này không chỉ các quốc gia khác nhau. Chúng là những tên gọi bằng các ngôn ngữ khác nhau của cùng một địa điểm địa lý. Hai thuật ngữ giúp chúng ta hiểu hiện tượng này là endonym và exonym, thường được dịch sang tiếng Việt là nội danh và ngoại danh.

Nội danh là gì?

Nội danh là tên của một đối tượng địa lý được sử dụng trong một ngôn ngữ chính thức hoặc được dùng phổ biến, ổn định tại khu vực nơi đối tượng địa lý đó tọa lạc. Nói đơn giản hơn, đây là tên được sử dụng tại chính địa phương ấy, hay tên gọi “từ bên trong”.

Ví dụ, tên Nhật Bản trong tiếng Nhật là 日本, được đọc là Nihon hoặc Nippon. Vì tên này được sử dụng bằng tiếng Nhật tại Nhật Bản, nên đây là một nội danh.

Một số ví dụ khác gồm Deutschland trong tiếng Đức, Ελλάδα (Elláda) trong tiếng Hy Lạp, 中国 (Zhōngguó) trong tiếng Trung và España trong tiếng Tây Ban Nha.

Ngoại danh là gì?

Ngoại danh là tên được sử dụng trong một ngôn ngữ cụ thể cho một đối tượng địa lý nằm ngoài khu vực nơi ngôn ngữ đó được sử dụng rộng rãi, khi tên ấy có hình thức khác với nội danh địa phương tương ứng.

Ví dụ, Japan là tên gọi được sử dụng phổ biến trong tiếng Anh, còn Nhật Bản là tên gọi trong tiếng Việt của quốc gia có nội danh tiếng Nhật là 日本 (Nihon/Nippon).

Bảng trên đặt các tên gọi cạnh nhau để tiện so sánh. Thứ tự của các cột không có nghĩa là tên tiếng Việt được vay mượn thông qua tiếng Anh.

Ví dụ, Nhật Bản có liên hệ với cách đọc Hán–Việt của hai chữ 日本, chứ không đơn thuần là một hình thức tiếng Việt được chuyển từ từ Japan trong tiếng Anh.

Vì sao tên gọi thay đổi?

Lịch sử

Tên địa lý được truyền từ cộng đồng này sang cộng đồng khác thông qua thương mại, di cư, ngoại giao, tôn giáo, hoạt động thám hiểm và tiếp xúc chính trị. Khi một tên gọi đi qua nhiều cộng đồng, cách viết và cách phát âm của nó có thể dần thay đổi.

Một số tên gọi đã trở nên phổ biến từ nhiều thế kỷ trước, rất lâu trước khi các quy ước quốc tế hiện đại về địa danh xuất hiện.

Cách phát âm

Mỗi ngôn ngữ có một hệ thống âm thanh riêng. Một âm phổ biến trong ngôn ngữ này có thể khó phát âm hoặc không tồn tại trong ngôn ngữ khác. Vì vậy, người nói thường điều chỉnh tên nước ngoài theo những kiểu phát âm quen thuộc trong ngôn ngữ của mình.

Theo thời gian, hình thức đã được điều chỉnh có thể trở thành tên gọi tiêu chuẩn trong ngôn ngữ đó.

Hệ chữ viết

Thế giới sử dụng nhiều hệ chữ viết, bao gồm chữ cái Latinh, chữ Hán, chữ Hy Lạp, chữ Ả Rập và chữ Devanagari.

Khi một tên gọi được chuyển từ hệ chữ viết này sang hệ chữ viết khác, tên đó có thể được chuyển tự dựa trên các ký tự, phiên âm dựa trên cách phát âm, dịch theo ý nghĩa hoặc thay bằng một tên gọi truyền thống đã được sử dụng từ trước.

Những phương pháp này có thể tạo ra các hình thức tên gọi trông rất khác nhau.

Con đường ngôn ngữ

Một ngôn ngữ không phải lúc nào cũng tiếp nhận một địa danh trực tiếp từ ngôn ngữ được sử dụng tại nơi đó. Tên gọi có thể được truyền qua một hoặc nhiều ngôn ngữ trung gian.

Đây là một trong những lý do khiến một ngoại danh hiện đại có thể có cách phát âm rất khác so với nội danh hiện đang được sử dụng.

Tên được Latinh hóa có phải là ngoại danh không?

Không nhất thiết. Hãy xem ví dụ 日本 (Nihon). Nihon là nội danh tiếng Nhật được biểu diễn bằng chữ cái Latinh. Hệ chữ viết đã thay đổi, nhưng tên tiếng Nhật cơ bản vẫn được giữ nguyên.

Vì vậy, cần phân biệt giữa một tên địa phương được viết bằng một hệ chữ khác và một tên gọi thực sự khác do ngôn ngữ khác sử dụng.

Một quốc gia có thể có nhiều nội danh không?

Có. Một quốc gia có thể có nhiều ngôn ngữ chính thức hoặc nhiều ngôn ngữ được sử dụng phổ biến, ổn định tại địa phương. Mỗi ngôn ngữ có thể sử dụng một tên gọi địa phương riêng.

Ví dụ, Phần Lan có cả tiếng Phần Lan và tiếng Thụy Điển là ngôn ngữ quốc gia. Suomi là tên trong tiếng Phần Lan, còn Finland là tên trong tiếng Thụy Điển. Trong những bối cảnh ngôn ngữ tương ứng, cả hai đều có thể được xem là nội danh.

Vì vậy, không phải lúc nào cũng chính xác khi xem một tên gọi là “tên địa phương thực sự duy nhất” và phân loại mọi hình thức khác là tên gọi từ bên ngoài.

Tên xuất hiện đầu tiên có luôn là nội danh không?

Không. Một infographic (bản đồ họa thông tin) có thể đặt tên được sử dụng tại địa phương ở vị trí đầu tiên để người đọc dễ theo dõi, nhưng vị trí của tên không quyết định cách phân loại ngôn ngữ của nó.

Điều quan trọng là tên đó được sử dụng trong ngôn ngữ nào, ngôn ngữ ấy có phải là ngôn ngữ chính thức hoặc được sử dụng phổ biến, ổn định tại khu vực hay không, và tên đó có khác với hình thức địa phương tương ứng hay không.

Câu “Tên đầu tiên là nội danh” có thể được sử dụng như một hướng dẫn để đọc một hình minh họa cụ thể, nhưng đó không phải là một quy tắc ngôn ngữ học phổ quát.

Cùng một địa điểm, khác con đường ngôn ngữ

Nihon, Japan và Nhật Bản đều chỉ cùng một quốc gia. Deutschland, Germany và Đức cũng đều chỉ cùng một địa điểm.

Những tên gọi này phản ánh nhiều thế kỷ tiếp xúc ngôn ngữ, giao lưu văn hóa và phát triển lịch sử. Việc tìm hiểu chúng giúp chúng ta hiểu không chỉ về địa lý mà còn về mối quan hệ giữa các ngôn ngữ và cộng đồng.

Bản đồ vẫn giữ nguyên. Điều thay đổi là ngôn ngữ được dùng để mô tả bản đồ.